Filipino Literati Online

Ophelia A. Dimalanta: Sunset

2008-06-15T21:31:00.000+08:00

this moment’s sinking
into a deeper cove;
tentative caving in,
a vanishing of colors
dusky and sullen
against the water’s
>>>>>slightest blue,
is dipping into a more
festive bower, to gear up
>>>>>for a new coming out
>>>>>and back into livelier shades
>>>>>and bloom and a vaster spreading—
nature springing once again
into brighter life!

An exiting thus is but an entering
into dark and then back
to a splurge of light,
and sunsets do not close
but open into another threshold
of a wider faith-full space,
a furtive falling and then—
>>>>>a rising up and about
>>>>>into another fitful day!

Genaro R. Gojo Cruz: Ang Dyip ni Mang Tomas

2008-06-11T23:45:00.000+08:00

ANG LUMANG DYIP NI Tatay ang kauna-unahang dyip sa Baranggay Pastol. Sinasabing walang taga-Pastol ang di nakakakilala at di pa nakasasakay sa dyip ni Tatay.

Walang bata sa aming lugar ang bininyagan at magkasintahang nagkatuluyan at ikinasal na di inihatid ng dyip ni Tatay sa simbahan. Walang nagtapos ng pag-aaral sa Baranggay Pastol ang di inihatid ng dyip ni Tatay sa paaralan.

Saksi rin ang dyip ni Tatay sa mga pag-alis at pag-uwi ng mga taga-Pastol, sa malalakas na tawanan ng mga matagal na di nagkita, maging sa mga hagulgol ng mga naiwang kaanak na mga taga-Pastol na magtatrabaho sa ibang bansa.

Mahusay na tsuper ang aking Tatay. Sabi nga ng mga taga-Pastol, dadaigin ni Tatay ang sinumang nag-aral na tsuper, dahil bukod sa di-kaskaserong pagmamaneho ni Tatay, panatag na panatag pa raw ang kanilang kalooban. Siguradong-sigurado raw silang makararating sila sa kanilang paroroonan nang buhay o humihinga pa. Tamang-tama ang busina ng dyip ni Tatay at banayad na banayad din kung tapakan niya ang preno. Nakasisingit siya kahit sa masisikip ang daan nang walang gasgas o anumang daplis ang dyip. Di ko rin nakitang uminit ang kanyang ulo sa pagmamaneho. Kaya naging sukatan ng isang mahusay na tsuper ang aking Tatay sa buong Barangay Pastol.

“Aba’y kung dyip ni Mang Tomas ang iyong aarkilahin, wala kang magiging problema,” minsa’y narinig ko sa umpukan ng mga tao sa gulod.

“Kung dyip ni Mang Tomas ang maghahatid, aba’y sasama ako dahil tiyak kong di ako magkakandahilo,” ang dinig ko kay Lola Kadyang.

“Kung di mo alam kung saan ‘yon, arkilahin mo si Mang Tomas, parang mapa ang utak ng taong ‘yon,” ang dinig ko sa isang barbero habang nagpapagupit ako.

“Aba! Kung ako’y maaaga, payag akong ang dyip ni Mang Tomas ang maghahatid sa akin sa huling hantungan. Ang dyip ‘ata ni Mang Tomas ang naging saksi sa magagandang pangyayari sa aking buhay rito sa Pastol,” ang parang paghahabilin naman ni Lola Ine.

May mga mag-asawang taga-Pastol din ang nagsasabing naging masuwerte sa kanilang pagsisimula bilang mag-asawa ang lumang dyip ni Tatay.

ALAGANG-ALAGA NI TATAY ANG dyip. Kahit luma na ito, tiyak na dadaigin pa nito ang pinakamahal o pinakabagong sasakyan. Sa isang ingit o lagutok lang, alam agad ni Tatay kung may sira ang dyip. Di rin ito nakakalimutang linisin ni Tatay kung araw ng Linggo.

“Maswerte na sa atin ang dyip na ‘to,” ang sabi sa akin ni Tatay habang iniisis niya ang tapalodo ng dyip.

“Kung di ba dahil sa dyip na ito, mapagtatapos ko ba ang iyong Ate? Mapag-aaral ko ba ang iyong Kuya sa Maynila? Pagbutihin mo rin ang iyong pag-aaral, ang makatapos lang kayo ng pag-aaral ang tanging maipapamana ko sa inyong magkakapatid,” dagdag pa ni Tatay.

Titser sa Bayan ang aking Ate Perla. Nag-aaral naman ng inhinyero ang aking Kuya Nonon sa Maynila.

‘Pag bagong paligo ang dyip, parang nadaragdagan ang tibay at tulin nito.

“Poging-pogi ‘Tay ang dyip natin!” ang nasabi ko kay Tatay.

“S’yempre sa’n pa ba magmamana ‘yan kundi sa ating dalawa!” ang sagot ni Tatay.

Di maubus-ubos ang malakas na tawanan namin ni Tatay.

Tapos, isusunod naman ni Tatay ang pagpapakain at pagpapaligo sa mga alaga naming hayop. Siyempre, tumutulong din ako kay Tatay, pati sina Ate Perla at Kuya Nonon. Kami nina Ate at Kuya ang naglilinis ng mga tanim ni Tatay. Kami ang nagbubunot ng mga ligaw na damo, nagbubungkal ng lupa, nagdidilig at pumipitas ng mga bunga. Masayang-masaya ako dahil sama-samang kami.

MADALAS AKONG SUMAMA KAY Tatay sa pagpasada ng dyip, lalo na kung Sabado at Linggo o kung bakasyon. Ako ang tagakuha ng bayad ng mga pasahero at tagasukli. At kung nasa paradahan naman kami at naghihintay na mga pasahero, di ko nakakalimutang kalangan ng bato ang gulong at punasan ang mga side mirror ng dyip. Sinisigurado ko ring nalagyan ko ng tubig ang radiator nito. Kapag pumasada na kami ni Tatay, walang anumang aberya. Lahat ng pasahero nakakauwi sa kani-kanilang mga bahay. Lahat ay nakakapunta sa kanilang mga pupuntahan.

Laging puno ng pasahero ang dyip ni Tatay at madalas may sabit pa. Sabi nga ng mga taga-Pastol, lahat daw ng hawakan ni Tatay may suwerte. Sakayin daw ng mga tao ang aming dyip. Kahit sa estribo di nawawalan ng pasahero.

Naisip ko, kaya pala malalago’t marami ring mamunga ang kanyang mga tanim na mangga, santol, atis, kaymito, pakwan, chico at banaba? Tali-tali at bungkus-bungkos lagi ang kanyang mga inaaning sitaw, okra, ampalaya at iba pang gulay? Kaya pala matataba’t di sakitin ang kanyang mga alagang hayop, tulad ng kalabaw, baka, kambing, baboy, aso, pabo at manok?
“May taglay nga kayang pambihirang madyik ang mga kamay ni Tatay? Bakit lahat ng kanyang hawakan, napakikinabangan? Bakit lahat ng kanyang itanim, nabubuhay at hitik kung mamunga? Bakit lahat ng kanyang alagaang hayop, dumarami?” ang sunud-sunod kong tanong sa aking sarili.

ISANG HAPON, HABANG KUMAKAIN kami sa isang karinderya sa paradahan ng dyip, may ikinuwento sa akin si Tatay.

“Alam mo ba kung bakit suwerte ang ating dyip?”

“Bakit nga po ‘Tay?”

“Noong Disyembre 16, 1999, alas-4 ng madaling-araw, isang malusog na sanggol na lalaki ang ipinanganak sa ating lumang dyip.”

“Talaga ‘Tay?”

“Oo, noon ay simula ng Simbang Gabi. Papunta kami sa Simbahan pero biglang sumakit ang tiyan ng babaeng sakay ko. Pero di pa kami nakararating sa ospital, lumabas na ang bata. Kaya iyak ng isang sanggol na lalaki ang narinig ko noong unang Simbang Gabi,” kuwento ni Tatay.
“Alam mo ba kung sino ang babaeng tinutukoy ko? At kung sino ang sanggol na kanyang ipinanganak? Wala ka bang naaalala sa petsa ng kapanganakan ng sanggol?” ang sunud-sunod na tanong ni Tatay.

Nasabik ako sa susunod na kuwento ni Tatay.

“Ikaw ang sanggol na iyon na ipinanganak sa ating lumang dyip. Ibinigay ka sa amin ng Diyos sa unang Simbang Gabi.”

Kaya pala kapareho ng kaarawan ko ang kaarawan ng sanggol na ikinukuwento ni Tatay.

“Pero di naging madali para sa iyong Nanay ang kanyang pagbubuntis. Kahit alam niyang delikado sa kanyang kalagayan, gusto niyang maipanganak ka. Ikaw ang pinakamagandang regalo na aming natanggap. Iyon ang gabing ibinigay ka sa amin ng Diyos at iyon din ang gabing kinuha na niya ang iyong Nanay. Ibinilin ka sa akin ng iyong Nanay,” biglang nangatal ang boses ni Tatay.

“Suwerte raw ang sasakyan ‘pag may sanggol na ipinanganak sa loob nito. Dahil sa bagong buhay na isinilang, nagiging mahaba at ligtas ang buhay ng mga sakay nito. Ikaw bunso ang suwerte sa ating pamilya.”

Kaya pala ganoon na lang ang pag-aalaga ni Tatay sa lumang dyip. Sa bawat pagpasada ni Tatay, sumasarap lagi ang aming ulam, nakapag-aaral kaming magkakapatid, nabibili nina Ate Perla at Kuya Nonon ang mga librong kailangan nila at tuwing may kaarawan sa amin, di rin nawawala ang munting handa. Kaya pala hitik kung mamunga ang kanyang mga tanim. Kaya pala maaamo’t napapakinabangan ang mga alaga niyang hayop. Kaya pala hinding-hindi ko naramdaman na wala na akong Nanay dahil inalagaan kaming mabuti ni Tatay.

“Kaya anak, ‘pag tinanong ng titser mo kung saan ang lugar ng iyong kapanganakan, sabihin mong sa ating lumang dyip ka ipinanganak,” pagbibiro pa ni Tatay habang ginugulu-gulo niya ang aking buhok.

Astig talaga ang aking Tatay!

ISANG SABADONG REST DAY ni Tatay, sumakay ako sa lumang dyip. Umupo ako sa kanyang malambot na upuan at ginaya ko kung paano niya hinahawakan ang manibela ng dyip. Pinindut ko ang busina. Ibinaling ko ito sa kanan, pagkatapos sa kaliwa. Nagbusina uli ako. Tumingin ako sa side mirror. Nagpreno. Pumarada.

Balang-araw gusto kong maging isang mahusay na tsuper tulad ni Tatay.

Gusto kong ihatid ang mga tao sa kanilang pupuntahan.

Gusto kong sunduin ang mga tao pauwi sa Baranggay Pastol.

Gusto kong salubungin ang mga taga-Pastol na nagpunta sa ibang bansa.

Gusto kong pakinggan ang magagandang kuwento at halakhakan ng mga magkakapamilyang matagal na di nagkita.

Gusto kong mapuntahan ang malalayong lugar nang ligtas at mabilis.

Gusto kong maging isang mahusay na tsuper tulad ni Tatay.

Gusto kong patuloy na maging saksi ang dyip ni Tatay sa masasayang okasyon, tulad ng kasal, binyag, ng mga pagtatapos ng pag-aaral at iba pa.

Hinawakan kong mabuti ang manibela ng dyip. Sana’y magkatotoo ang aking mga pangarap. Bigla’y parang malayung-malayo na nga ang aking nabiyahe. Di man lang ako kinabahan sa aking pagmamaneho.

At sa aking pagkakahawak sa manibela at pagkakaupo sa malambot ng upuan ni Tatay, naramdaman kong tila hawak na rin ni Tatay ang aking mga kamay at yakap naman ako nang mahigpit ni Nanay. Kaysarap ang aking pakiramdam. Ligtas na ligtas ako.

Alam kong lagi nila akong gagabayan sa mga daang aking pipiliing daanan. 

(Para kay Mang Tomas, ang aking mahal na Tatay, ang pinakamagaling na tsuper sa buong mundo.)

(Finalist, 2008 Romeo Forbes Children's Storywriting Competition)

About the Author:

Genaro R. Gojo Cruz was born in San Jose del Monte City, Bulacan. He is the author of several children’s books, such as Ang Lumang Aparador ni Lola, Si Nanay at Ang Tatlong Kuting, Bahaghari, Ang Aking Pamilya, Ang Paborito Kong Meryenda at Mga Laruang Papel. He received awards and recognition, including the Palanca Awards, PBBY-Salanga Writers Prize & 2008 Romeo Forbes Children's Storywriting Competition. In his free time, he tells stories to Binondo’s street children. He currently teaching Filipino and Literature at De La Salle University–Manila.

Al Dimalanta: The Last Thing He Hears

2008-06-11T23:41:00.001+08:00

The man sits sweaty and half-naked on the floor of his room amid strips of copper wire, rolls of electric tape, pungent slabs of clay, empty mineral water bottles, crumpled yet unopened letters from his wife and kids, and dead cockroaches. In spite of his efforts to keep his nerves at bay, he trembles violently. And it's 32 degrees centigrade outside.

He looks at his watch.

In exactly one minute it will come to pass, he says to himself half consolingly, half accusingly.

Still shaking, he reaches to his side for the radio but stops and pulls his hand back.

Don't. You wouldn't really want to know.

But he will. Inevitably.

The man whimpers uncontrollably, even ridiculously, as he counts down the seconds, wishing he could have had the will and the fortitude to just say no and walk away. But he was weak. He was a pushover.

I hope I fail.

But no, he is too much of a professional to fail in such a simple task.

He slowly closes his eyes as his thoughts turn to his wife and kids who he has not seen in several months. But as soon as their happy faces flash vividly in his mind, he opens his eyes in an effort to distract himself.

It's done.

How many could it have been?

He reaches again for the radio and flicks on the power switch. The news. A bomb exploded in the Congress building.

The man closes his eyes again, says a silent prayer then finally gets up and walks casually to his bed. He reaches under the creaky mattress for an old 9mm pistol. No longer quivering, he disengages the lock and points the barrel to his temple. The last thing he hears is the crack of the gunshot.

The sound is deafening, but nobody else hears.

The radio blares on.

Nobody died. Nobody was injured.

Genevieve L. Asenjo: Komposo Para Mi nang sa Ilustrado Kita Mag-rendezvous

2008-06-11T23:38:00.002+08:00

Nahuhulog ang mga dahon ng samlague
sa lamesa na pinili nating upuan
sa labas nitong nakakubling restawran
siguro dahil nakakubli rin
ang mahuhulog na mga kataga -
patas ng mga dahon ng samlague
tuyo na sila upang mataktak
sa mga sanga ng ating puso’t isipan.

May katahimikan ang hapong ginulantang
ng hiyawan ng mga ibong lumilipad
nang biglang huminto ang isang kotse -
parang gabing iyon na muling hinatid
ng aking cellphone ang iyong tinig
at dinalaw-balot ako ng pananabik:
kakaiba, pambihira - parang sampaguita
ice cream na dinala sa atin ng weyter.

Nangamoy ang sampaguita ice cream
sa aking hininga at nabuhay
ang malalapot na mga araw
ng ating pakikipagsapalaran
sa mga isla ng ating katawan: paglusong-ahon
sa kapwa damdamin at isipan
hanggang magkatugma ang ating mga galaw.
Pero bakit wala ang makasaysayang mga kataga:

“Ga, kumusta ka ron? Nahidlaw ako.”
Dili kaya ang saysay sa kanilang pagbuhay-bigkas
natutunan natin sa bumabalanseng mga dahon
sa kahangian na walang ibang patutunguhan
kundi ang pagsuko sa pwersa ng lupa?
Inulila ako ng pananabik na ang gumapang
na takipsilim kumislap ng luntian at inilunok ko
ang tamis na sa dila’y naiwan ng sampaguita ice cream.

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

Genevieve L. Asenjo: nang ang ulan trapik at ang (ka)hapon nang-aakit

2008-06-11T23:38:00.001+08:00

may gahum sa dila ng ulan
na bumubuhos ngayong hapon –
itinali ako sa pintuan
ng pinapasukang paaralan.

nagmamadali ang umaga kanina
at naging mabigat
ang pagbitbit ng payong.

paano kaya makalipat sa kabila?

may gahum sa dila ng ulan
na nagpabagong-anyo sa kalsada
sa sinaunang ilog
na pinagsalukan ng tubig
na ininom-higop ko sa paglaki.

paano kaya matabok ang pampang?

may gahum sa dila ng ulan
na nagpapaalala sa mga malapad
na dahon ng gabi at saging;
na nagpapalusaw sa pagkakaiba
ng kalakala ng mga palaka
sa sirbato ng mga sasakyan.

ay, pesteng ulan,
nagpapatubo sa ngipin ng gurang!

mabubuhay lamang muli
ngayong gabi
ang mga pangarap na bukid
at panaghoy sa sapa
kung may tutubong akasya
sa harapan ng aking apartment
na kumikislap sa mga alitaptap.

may gahum sa dila ng ulan
na sumasalida ngayong hapon –
nang-aanyayang dumaan-mamasyal
sa pinakamalapit na mall.

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

Genevieve L. Asenjo: Oyayi sa Tag-ulan

2008-06-11T23:35:00.000+08:00

Kapag ganitong umuulan
bumubuhos ang kahidlaw
sa aking dughan.
Tag-ulan kasi nang umalis ka.
Ngayon, kahit nag-iisa na lang ako
patuloy ko pa ring inaararo
ang taramnanan ng pagsulat.
Kamakailan nga lang naisab-og ko na
ang binhi kong mga kataga.
Aabunuhan ko ito ng pagsasanay;
payayabungin sa tensyon ng mga
unos at salot, bubunutan ng mga ligaw
na metapora, at aanihin sa lamigas
ng kalipay. Hindi ko ito iiwanan,
ulit-ulitin man nilang sasabihin
na wala ang karangyaan
sa pagsasaka, sa pagsusulat.
Nasisiguro kong hangga’t buhay
at tutuo ang mga binalaybay
sa ating kaluluwa, habang may
tagtaranum sa bawat tag-ulan,
uuwi ka pa rin.

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

Edgar Bacong: Ako, pagpasok ng taglagas

2008-06-11T23:34:00.000+08:00

Pagpasok ng taglagas
mga sanga ng puno'y
nagsasabit ng mga dilaw,
kulay dalandan at matitingkad
na pulang banderitas;
na maya't maya'y sumasayaw
sa walang kapagurang
pagtugtog ng hangin
sa kapanahunang ito,
tila saglit na ipinagdiriwang
ang papalapit na pananahimik
ng buong paligid.

At ako'y
natulad sa mga krokus,
ang makukulay na talulot
ay noon pang tag-araw itiniklop
at sa ilalim ng lupa'y nahimbing,
tinakasan ang pagdating
ng kayhapding hangin.

Setyembre 1, 2005
Zurich, Switzerland

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

Edgar Bacong: Abril

2008-06-11T23:32:00.001+08:00

nalilito ang abril
di alam ang gagawin
kung kukulayan ba n'ya
ang himpapawid ng asul
at magpipiyesta sa langit
kasama ang mga kerubin
o di kaya'y maglalatag ito
ng alkitran sa kalawakan
at biglang bubulabugin
ang kawan ng mga ibong
masayang nakikipagharutan
sa malamyos na ihip ng hangin

sa lupa natataranta
ang malalagong puno
ng mga magnolya.

7 abril 2005
Zurich, Switzerland

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

Emeniano Acain Somoza Jr.: Quilt of Dreams

2008-06-11T23:23:00.000+08:00

Now as the leader of the keeners drew her lungs out for the final bravura, mother pulled out her pristine handkerchief and, in the middle of that sonata, she blew her nose with a resounding honk, making it all the more vexatious for all spirits dead or, half-alive lurking there in the middle of our out-flung barrio; the housemaid who appeared from behind the heavy maroon drapery which divided the keening room and the pantry teetered bashfully on some imaginary beeline with a tray full of locally-brewed ales and home-baked cookies and waffles, was gloriously, gloriously affrighted by the cacophonic orchestration of the keeners’ elegy and mother’s nose-blow – the tray tilted to the left, glasses glided to that side, of course, disturbing the equilibrium; in an instant, the whole place was a mess – clinking glasses, girlish shrieks, and the sibilant susmarioseps of the toothless elderly. I closed my eyes. Mother half-aware of her little part in the melee tried to conceal her embarrassment by folding her handkerchief and dusting off the droplets of liquid on my repellent jacket. But when sooner she tried compulsively to wipe my face with the defiled hanky, I looked at her with a knowing look. She relented and whispered, “We’d better be going before the bamboo grove gets too dark.”

After an intermittent series of leave-takings with the folks who according to my mother came mostly not to pay respects to the dead lady, Inday Vacion, but to catch up on the latest thread of controversy surrounding the cause of the death of this dame Salvacion Duhaylungsod, we trekked into one of the many mysterious nights in our lives as inhabitants of a remote barrio in the municipality of Larena on the island of Siquijor.

We traced our way back into the winding rugged trail and past the thick patch of ipil-ipil trees. Under the silky light of the full moon, the shadow of the leaves on the back of my hand looked like frail extremities of some non-earthlings squiggling deep into skin.

“What can you say about the dead lady’s outfit? Don’t you think it’s rather outmoded? I mean, I will not be caught dead wearing that lacy frock!”

“Mother, how could you not be caught dead wearing an outmoded outfit like that if you’re already dead?”

“Junior, I’m telling you this and I swear under the divine penumbra of this August moon, have a conscience if you please with your choices of clothes for your dead folks. You being the eldest of my ruffians of a brood.”

The minute we stepped out into the meadow, I hailed a silent hosanna. Up in the sky, a dark cloud filtered the floodlight of the grayish moon. Just a few steps away, the bamboo grove was beckoning with the impenetrable beyondness of the otherworld.

“Ma! Look!” I hung on tight to her rubber belt as a cold wad of wind wafted by with a cold hand barely touching my nape. A dog’s howl sliced into the silence. The bamboo grove creaked and while mother quickly pulled out something from her bag, the tallest of the clump bowed down before us.

“We can trace our steps back and take the feeder if we want to, but as the Holy Ghost is with us, we can pass by this witched place safe and unharmed.” She said with a firm voice. The wind grew harsh.

She opened her Gideonite Bible. And before she could commence with her litany, the grass, as if moved by a higher order, lifted itself up and before us was a silver-white coffin with a candle at its head. I hugged my mother and closed my eyes.

"The Lord is my shepherd, I shall not want…” so she began…

---

“Shoo! Get out of my sight, you spawn of unbelievers!” Old man, Silverio, my stepfather’s father who was in the middle of some divination furiously drove my playmates away. The heckling youngsters scurried every which way at the sight of the naked old man hulking like a dispeaced turkey.

Known as the oldest living herbalist and spirit-conjurer in our barrio, I knew nothing could stop him from making that ritual even if mother showed signs of disapproval against such unscriptural spiritual ceremony. I knew it because I saw him secretly pouching a few grains of salt in the small room before I went to sleep. Before that I also overheard him pestering my stepgrandma for four one-centavo coins.

“This is for the good of your beloved boy. I told you it’s beyond my wildest imagination why you have to give him away to a woman who has an English name for a god! And besides, what is there to make out of a marriage to a prefabricated mother? And do tell me, Pastora, how could you come to like her with that obnoxious boy of hers whose eyes always seem to burn with unmouthed expletives?”

“Ram your words back down your tonsils, old man! You know she could well be the last hope for your thug of a son! Besides, tell me, dear Silverio, who else in this barrio has got a wife who reads an English Bible, huh? Well why, she even reads it with her son eh…”

“By our dead ancestors’ name, I swear, the ritual has never been shunned away like a horrible plague. Only this woman, only this woman; but since you seem to have been hexed by her as to immensely favor her to be our dear Julito’s wife, shush you old woman, nobody’s going to stop me from laying down the necessary ingredients with the foundations of their planned house. Now get me another centavo. I lack one for the west direction.”

“I will find one for you my king salmon…only you please, please promise not to go through it without your decent habiliments on. It’s a shame to be doing it in the lowlands with those, uh, endowments of yours, you know…I swear it’s a shame now. Besides I’m sure the spirits would consider for now...sure they would not take it against you if they see you spiffed up.”

“Woman, what’s all this sudden vituperation about my stuff, huh? Hush it. I shall do the ceremony as I please.”

I was all drenched in sweat and squirming behind the dusty rattan hammock all throughout the short whispery verbal tussle. I didn’t have to tell mother, of course, she seemed to know everything; so on second thoughts, I tipped on the incoming butt-show to my playmates, who waited hidden in the nearby bush of coronitas and cadena de amor.

“Shoo! Go back all you rascals to the woeful wombs of your heretic mothers!” The old man was mad.

A giant bat glided straight to the last unfelled tree in the middle of the lot where our future home was envisioned to grow.

---

So we lived in a small nipa hut built out of folk beliefs and rituals in the middle of a coconut plantation where my kid brother, Levis was born many many months later after we three – mother, my stepfather, and I - moved in at three in the morning at the behest of old master, Silverio. Three years later, when I was in grade four, wide-eyed, frail, and stringy-haired adopted sister Virgie joined us.

“Kids, you will treat her as if she’s your own. Remember, she has been motherless all her life, and now she just lost a father; a word, a look could send her down the bog of depression…so, now listen, if I hear just a sob or see a track of tear on her cheek because one of you caused it, I will not spare a lashing from you…” Levis nodded. I thought it was rather uneventful to be having a girl around without a nag, a scream, or anything prissy.

“Are we communicating clearly about little Virgie’s not-crying, Junior?” I naturally had to nod to that.

She was delicate as a dewdrop. Levis and I couldn’t get through her. My stepfather, her full-blooded uncle, had a tough time with her. Mother was her only friend, spokesperson, interpreter, and refuge. I thought it was painful to be a girl. In time all of her defenses crumbled and she was sunny again. Her singlemost quirk which I found rather crumby was eating first the inside of a ripe guava before the soppy peelings.

Afternoons were always like this. First mother would gather us around her after finishing up whatever staple provision was set on our plastic plates. So there was Virgie, Levis, and me, Junior – reed-thin all three like praying mantises as she led the afternoon prayers before commanding us to sleep.

But that was long before I discovered that the world had two dimensions – the divine and the diabolic.

The first, pure and sacred, memories of it were set against a white backdrop of white shirts, my stepfather’s white leather shoes, Virgie’s frilly white dress and those white ribbonets, Levis’ white belt, and mother’s church hymnals covered with white paper which she recycled from those large waxy Chinese calendars.

Saturday was the official day of the divine plane with Jesus Loves Me as its music theme, which to my childish cerebration, sounded more elegiac than panegyric. I guessed it was due mostly to mother’s vocal gymnastics that lilted along the untuneful pentatonic octave – tintinabulatingly sopranic at its best, and gravelingly basso at its worst.

“Children, human beings are the only creatures gifted with a lot of faculties for praising the Lord. If you know you have the gift, hone it, then use it for His greater glory.”

“Mother, there is no greater glory in singing without a gift.”

“Look here, Junior, you would know you have the gift just by looking at how others close their eyes when you sing. I mean, have you often wondered how enrapt the whole parish had been since I started singing on top of my lungs?”

“Yes, mother. They wished some people would realize that some talents were not meant for public exhibition.”

“At least I’m giving them a classical side show with my sopranic renderings.”

“Mother, you’re not actually admitting you were born for the circus, are you?”

“Hush, you giftless boy. Now kids, let’s move on to our next exercise on blending…You see…”

---

Mother was a stylist of a dressmaker, which as she would often tell us, was the most special of the gifts she had ever received from the Lord.

“Well why, I had never walked in to any formal instruction just to learn it.”

How she really made all those divine dresses for each and every customer fascinated me especially when I see them - even the most aristocratic of ladies in the high-end of our local caste system - daintily slithering into a dress cut and sewn by her. When I told her she could actually use some focusing on this one special gift instead of displaying teeth, tongue and tonsils in church, she sent me out to gather firewood in the forest so that I would learn to listen to the birdsongs, which according to her were just as God-inspired as hers. I eventually stopped bugging her.

On days when the sun was up and yellow wrens twittered on top of our sagging eaves, I would see her tinkering with some man’s craft, say metallurgy, which was a bit dangerous because she would be setting fire here and there while warning us kids not to come close to her within a ten-meter radius with that ubiquitous twig for a whip.

And on such days, too, I was the object of the world’s most stinging lashes, some scars are so stubborn a million baths in the river or the sea could not bring them to a complete healing, or worse, forgetting because along with them are memorable snippets of my childhood.

“Come Levis, let’s go take a short dip before we go home. A little cooling would not be bad eh. What do you think?” I was trying to cajole him into swimming without mother’s permission.

“I will not be getting one of her lashings anymore, Manoy. You can’t tag me along on a bite of your slimy toffee.”

“Yes you will come with me as I say. Besides who will look after you if you go ahead? Guess what, the bamboo grove is a little shady today…you reckon, little brother?”

“Err…I will not!”

“Yes you will! Here now, let’s go for a short swim without dipping our heads into the water. That way we won’t be giving mother a start…Brilliant idea eh?”

That day, an hour after lunchtime, on a hillock overlooking the sea, and while a seagull is gearing up for a nose-dive, I received my first soul-splitting lashing that left me with an indelible scar on my left leg.

---

Summers came breezing in with the scent of promise of freedom from the rigors of classroom works. Each one was always a time to temporarily abandon academic fetters and bury grudges toward a regimenting system along with its pedantic implementers inside our recycled school net-bags.

Fortunately, mother always made sure ours looked presentable – denim patches here and there depending on wherever the frayed part was. Eventually, our school bags transformed into psychedelic quilts – of swatches of fabrics, of our nothingness, and of our dreams.

“Mother, school year ends next week. Reynaldo, the principal’s son gets the second honors and Mr. Maglinte is allegedly going to take him to a trip to the far and big city for a prize.”

“I bet he is going to buy his son the whole island if he gets your honors. Oh let them do whatever they fancy.”

“Uhm, mother, it’s not that…”

“You are not going to let him beat you into it, are you?”

“Mother, I was just wondering if you could also mete out a reward system for us. I mean, I want a real school bag this time. For J. D. Salinger’s sake, mother, this is my fifth first honors.”

She looked at me like I was big and strong enough a man already. Then she hugged me.

“Junior, just because you are inches taller than me now doesn’t mean you cannot carry that cute bag-quilt of yours. Didn’t I tell I will get you a real one when you are in the high school already? Okay, let’s split it. You raise the ten pesos, I will shoulder the other half. Deal, huh?”

I choked down half of the despair, but I smiled on the other for the flicker of hope. Yes, I could have a real school bag at last.

“Wait. What kind of bag does this friend of yours wear to school?”

“Friend?”

“Yes. This J.D. Sali…does he brandish it to you like it’s the most precious thing there is in this world? I’ll tell you what…a person who pesters you with something, say, a bag, just so you can keep up with him has no genuine friendly intentions.”

I wiped off the scowl on my face with a smile. Then, I hugged my mother tight. That very moment, next to my obsession with a school bag, mother was the best thing I ever held close to my heart. I saw her eyes filming with tears as she withdrew to the kitchen.

The piece of sky I saw from my window was a calming soft blue as night slowly broke out into the horizon. A few minutes passed, Virgie signaled supper.

I thought it was a rather fancy supper. I was surprised. Instead of the usual fare of green leafy vegetables and unpolished rice, mother opened the last can of sardines she had kept behind the big earthen jar. I knew it was spared for the visit of church elder. At the table, my stepfather proudly announced my scholastic achievement. Then everybody feasted like mad on the sardines until we all forgot about the little gardens of green leafy vegetables we had grown inside our stomachs.

---

We were running barefoot now on the powder-white sands of our shoreline past the estuary that divided our barrio and the next going up north. The sea was an endless field of metal slivers sparkling under the noon sun. A solitary gull shoot upwards and in seconds it darted swiftly down into the sea. In a moment, a fish was wiggling at its beak.

A kingfisher perched on a rock. I stopped and tiptoed towards it as a picture of a bird in a cage swung before me. I was inches closer now when a pebble whizzed past it. I threw an angry look at the culprit.

Behind our backs were sacks heavy with our finds – trash from people’s junk pits that we would sell to scrap dealers. I was proud of my merchandize as a ten-peso bill wadded in my mind.

Coming in from the sea, it always felt like we were some pirates or bandits pillaging through villages for precious metal scraps, bottles, cans and tins. First, we would spread ourselves into a chosen village, rummage into their backyards, then zero in on their garbage cans, and finally sacking whatever we deemed marketable.

Excitedly, I took to the open backyard of a concrete house. To my right, a hammock was still in the shade of an ancient acacia. I found it rather unusual. Nobody was stirring. The air was as ominously still as the deadly sigh of a ghost town.

I slowly headed to the heap of junks by the giant metal water tank. I was disappointed. I only found two empty cans of milk. Suddenly, my eyes caught sight of bottles, hundreds or a thousand of them stocked behind the outhouse. My heart jumped. I struck good luck.

I figured a sacking of six or seven of the bottles wouldn’t be too much of loot considering that a dozen or two looked like they were intentionally smashed. Besides I hurt my right foot with a shard of glass. So I thought of adding one for the injury.

“Ruelito? What are you doing with my bottle?” It almost slipped off my hand.

“G-good afternoon, Ma’am…I’m s-sorry…I can e-explain…”

“No need! Get out of my yard! Go home, you filthy son of a scavenger!”

---

Inday Vacion, or Miss Salvacion Duhaylungsod still looked witchy and waspy in a lacy frock and even with make-up. Her face, waxy gray, bore the burden of bitterness towards a world she thought would mourn sincerely for her passing.

She was wrong in many ways. For instance, a huddle of mothers was close to celebrating her death because she had allegedly caused the sufferings and anguish of their children.

“I know Salvacion is death’s most priceless collection now.”

“Ladies, let the lovelorn find true happiness now. Let her pass you by with nary a grudge. We the feeling should be happy now for our dear children.”

I was with mother who insisted that I should pay respects to the dead.

“My son, death is the arbiter of enmities. There is no use in nursing ill-thoughts when your enemy is already dead. Come now, let’s take a look at how she handled death.”

“She looks like she is grimacing in pain, mother. Was death unkind to her?” I whispered.

“I cannot exactly tell myself, but I think you are right. Given her expression, I think death gave her a hell of a time. Or it could just be the frock. I’m not really sure. It just kind of added to the ugliness of death.”

I remembered the deceased wearing that lacy frock during our United Nations celebration in school. Her class was assigned by the principal to represent Spain, ours our own country. The whole school paraded through the dusty trails of the barrio with our respective national costumes. In the middle of the production, Miss Duhaylungsod, terror teacher in the highest order, looked like a bantam fowl swell for fiesta banquet. A week after the celebration, she left her lover for two years, Mr. Sitti Jainal, a certified womanizer who was rumored to have fathered all of the Turkish-looking kids in town.

The frock now also reminded me of her other favorite dress she wore in school on the first day of classes after that summer of rummaging through people’s junkyards.

It was in our Home Economics class where I first experienced a heartless act of humiliation. Her words stung me more painfully than the shard of glass that injured my foot that summer.

“Class, we have a saying that one cannot expect to grow berries out of tomato seeds. If you have a whore for a mother, naturally you’d bear a son who would grow up to be a problem citizen in the future no matter how intellectually gifted he may be. I am telling you this because one of you dared to steal some of my belongings right from my backyard last summer.”

Everybody was edgy. I was crashed.

“You hold your horses! I have made peace with the Lord already. I trust He will avenge for me…So, now tell me, what dish did you try to cook last summer?...”

I came home teary-eyed. I wanted to tear the school bag into pieces, but I thought of the other ten-pesos mother paid for…my recycled quilt-bag…the gardens in our stomachs…my dreams…

“Junior, are those tears in your eyes? How terribly do you miss your teacher?” Mother’s nudge brought me back to the wakeful realm of the living.

“Good god, mother, no! I just feel sleepy. Can we go now?”

“Let’s wait until the vigil is over. I just wanted to take a bite or two on Inday’s famous cookies. I was told, it was her cookies that had endeared her to Mr. Jainal. That I should find out myself.”

Now as the leader of the keeners drew her lungs out for the final bravura, mother pulled out her pristine handkerchief and, in the middle of that pestiferous sonata, she blew her nose with a resounding honk, making it all the more vexatious for all spirits dead, or half-alive lurking there in the middle of our out-flung barrio…

-end-

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

Abdon M. Balde Jr.: Room for Rent

2008-06-11T23:08:00.001+08:00

Taong 1968. Pitong buwan na akong nangungupahan ng kuwarto sa Mirasol, Pasay. Dalawang metro ang luwang, limang metro ang haba ng kuwarto. Salpak sa isang kanto ang kama. May kaunti pang lugar para sa isang munting mesa. Gabundok sa mesa ang mga librong kaulayaw ko sa pag iisa. Nakahilera sa dingding na tadtad ng pako ang mga damit kong plantsado. Balak kong bumili ng isang maliit na aparador ngunit walang puwesto ito sa liit ng kuwarto.

Sa labas ang kain ko. Alas siete ng umaga hanggang alas sais ng hapon ay nasa opisina ako. Maliban kung Linggo. Pagdating ko sa gabi, gagapang na lang sa loob ng kulambo. Beinte-kuwatro oras na nakabitin ang kulambo, liban kung nasa labandera.

May isa pang maliit na kuwarto akong katabi. Paupahan din. Dalawang belyas ang nakatira ngayon. Dati, si Aling Amparo ang nangungupahan dito, kasama yong anak niyang gusgusin. Malimit silang dinadalaw ni Mang Karding. Si Mang Karding ang ama ng batang gusgusin. No’ng Hunyo sumulpot sa silong ang asawang tunay ni Mang Karding. Ingkwentro sa silong. Sumunod na araw ay bakante ang katabi kong kuwarto.

Dalawang babaing pinturado ang mukha ang pumalit kay Aling Amparo sa silong. ’Yong dalawang belyas nga. Sa Abenida ang trabaho. Anna at Bessie ang tawag sa kanila. Aywan ko kung ano ang mga tunay na pangalan.

Sa itaas nakatira ang may ari ng bahay. Lola lang ang tawag ko dito dahil sa tanda nito. Lola rin ang tawag dito ng buong Mirasol. Takbuhan si Lola ng mga kapos sa pera sa Mirasol. Utang sangla. Karamihan ng tumatakbo sa kanya ay mga belyas na tinatakbuhan ng mga kabit nilang marino.

Apat na radyo ang nasa itaas. Limang bentilador, dalawang TV, anim na aparador, tatlong pridyider, apat na plantsa, kasama pati mga kabayo, mga alahas, pati ngiping ginto. ’Yong isang aparador nga ang kursunada kong bilhin. Beinte lang. Pero walang puwesto sa ibaba. Saka isa pa nga, lilipat na rin ako. Si Lola, ’yong dalawang belyas—pati mga kapitbahay namin—sabay sabay kaming mag aalsa balutan. Binubutas na ang Buendia mula sa Taft diretso ng Dewey. Hagip ang Mirasol. Nakikinikinita ko na: pagdating ng Setyembre, burado sa mapa ng Pasay ang Mirasol, umpisang Harrison hanggang Dewey nga.

Kahapon ay nilapitan ako ni Lola. Ibinibenta yong isang pridyider sa akin.

Kanina, paglabas ko ng banyo ay nasa pintuan na si Anna. Sabi, sasama daw si Bessie doon sa kabit nitong kristo sa sabungan. Puwede daw ba, dahil wala siyang naiipon pa, isama ko na lang siya, kung saan man ako lilipat, kahit kabit din. Sabi ko, pa’no ako magkakakabit, eh wala pa naman akong asawa. Sabi niya, puwede naman daw siya, kahit pansamantala.

Minsan nanghihinayang din ako sa mga biyayang nasa palad ko na’y ayaw ko pang tukain.

Nagbihis ako pagkapaligo. Si Anna ay nasa banyo pa nang lumabas ako sa kuwarto. Tila tulog pa si Bessie. Linggo kasi.

Umakyat ako. Dinatnan kong nagwawalis si Lola.

“Lola,” sabi ko, “puwede ho ba, tutal a onse pa lang naman ng Hulyo, kung makalipat ako bago mag a kinse, kalahating buwan na lang ng Hulyo ang bayaran ko?”

“Bilhin mo ’yong pridyider, puwede, ” sabi ni Lola. Diretso magsalita si Lola.

Nasa labas na ako ng bahay ay nakakunot pa ang noo ko. Iniisip ko kung bakit kapag pare pareho kayong gipit, ’yong maliliit na bagay ay tila lalong lumalaki. Napakahirap makiusap.

Nakarating na ako ng Harrison ay hindi ko pa tiyak kung saan ako pupunta. Alam ko lang, itong linggong ito, kailangan kong makakuha ng malilipatan. Tatlong araw ang hiningi kong bakasyon sa opisina. Miyerkules dapat makalipat na ako. Tama nga—a katorse lang ako sa Mirasol. ’Yong isang araw, hindi sana bale. Kaya lang si Lola...

Sumakay ako ng dyip papuntang Quiapo. Pagbaba ko sa harap ng simbahan ay bumili ako ng diyaryo. Pumuwesto ako sa tapat ng Lacson Underpass. Akyat palusong na parang langgam ang mga tao sa hagdan ng underpass. Sa ibabaw nito, ang mga sasakyan ay tila mga palasong humahaginit. Pumasok sa isip ko: ano kaya kung sa halip na tao ang tumakbo paroo’t parito ay kabitan na lang ng telepono ang bawat tahanan, bawat opisina, bawat tindahan, bawat gusali. Lahat. Tawag ka na lang sa opisina kung ano’ng trabaho mo. Tawag sa ‘yo ang tindahan kung gusto mong bumili ng lansones. Kung may patay sa bahay mo, tawag ka sa sementeryo, sabihin mo sa sepulturero na abangan sa alas singkong biyahe ng tren ang kabaong ni Juan dela Cruz. Cash on delivery. Lahat lang kargamento ang laman ng panglungsod na tren. Ang biyahe, beinte kuwatro oras. May himpilan bawat bahay, bawat opisina, bawat gusali.

Paano mo itatawag sa telepono ang pangangailangan mo kay Anna at Bessie?

Binuksan ko ang diyaryo sa pahina ng Classified Ads. Mga rooms for rent. Inisa isa ko. Tatlo ang nakita kong puwede:

109 B Scout Castro Q.C.
Tel. 982173
P150 w/ T&B

4286 B’Aires
Samp

4251 Zamora, Pasay

‘Yong una, sa Quezon City. Mulang Quiapo dalawang sakay ako. Dalawang sakay din papuntang Sampaloc. Naisip ko, tutal Pasay din, puntahan ko muna ’yong pangatlo.

May isang bagay na nakakagayuma sa akin sa Pasay. Hindi ko masyadong tiyak kung alin. Maaaring ang gulo ng buhay dito. Ang mga pasugalan, mga kasa, mga sentro ng bisyo. Isa lang yon. Maaari ring palagay ang loob ko sa isang lugar na walang kaayusan. Maduming palengke, baku bakong daan, baha ‘pag tag ulan. ‘Pag hindi ka maingat sa paglakad ay matatapakan mo sa baldosa ang mga panindang tuyo, kalamansi, laruan ng bata, mais, sisiw, bulaklak. Isa rin yon. Maaari ring ang lugar na mismo. Malapit sa dagat, malapit sa Mabini, malapit sa Makati, malapit sa sementeryo. Magkakapit-balikat ang karangyaan at ang kahirapan, ang putik at dagitab, ang buhay at kamatayan.

Isa pa, kahit saan ang punta mo, isang sakay lang; mag Quiapo, mag Abenida, Laguna, Cavite o Novaliches.

Lumusong ako sa Lacson Underpass, tumawid ng Quezon Boulevard at lumuwas sa tapat ng simbahan. Agawan pagsakay ng dyip, kahit Linggo. Sumakay ako ng bus—Baclaran via Taft.

Bitbit ko pa rin ang diyaryo.

Kung ikaw ay sasakay ng bus sa Taft Avenue nang Linggo ng umaga, masisiyahan ka sa malamig na hanging malalanghap mo. Malamig, sabi ko, hindi ko sinabing sariwa. Walang sariwang hangin sa Maynila. Panay hininga ng tambutso ang malalanghap mo. Pero ’pag Linggo, mga alas siete ng umaga, hininga man ng tambutso at malamig, masisiyahan ka na rin. Wala ka nang ibang maaasahan. Ang bus na sinakyan mo’y aakyat ng Quezon Bridge, lulusong ng Lawton, bubulusok sa isa pang underpass sa harap ng Maharnilad. Pag ahon ay Taft Avenue na. Sa kanan mo’y Luneta.

Matao sa Luneta kung Linggo. Dito magtatagpo tagpo ang mapuputlang batang akay ng mapuputlang yaya. Mga may¬bahay na minsan sa isang linggo kung makatakas ng kusina. Mga binatilyong may katipang atsay. Mga taga opisinang ibig magpalakas ng katawan. Noong bago ako sa Maynila ay napupunta rin ako sa Luneta, sa tabing dagat, mag isa. Nag¬babasa sa damuhan. Pero n’ong malaman kong pareho lang ang simoy ng hangin sa Luneta at sa kusina ng Intsik na kalapit namin ay gusto ko pang langhapin ang niluluto ng Intsik.

Mag-aalas otso lang nang bumaba ako sa kanto ng Libertad at Taft. Kaagad siksikan ang bangketa. Hinuhukay ang Libertad para palitan ang patakbuhan ng tubig ulan at baha. Nagkalat ang mga imburnal na balot sa putik. May tumatagas na burak mula sa dulo ng hukay hanggang sa bangketa. Isang batang gusgusin ang nagtapon ng bato sa burak. Malakas ang atungal ng aleng naglalako ng pansit sa kanto. Kitang-kita ko nang mahagip sa noo ang ale ng tumilamsik na putik. Kumaripas ng takbo ang bata.

Lumiko ako ng Libertad pakaliwa, sa may simbahan ng Aglipay. “Lintyak, hindi pala Katoliko,” narinig kong sabi ng matandang nakabelo ng itim habang palabas ng simbahan.

Bumili ako ng sigarilyo sa kanto ng Zamora at Libertad. Inumpisahan kong maghagilap ng numero ng mga bahay. May bago, may lumang numero ang mga bahay. Saglit akong nalito.

Nagtanong ako sa isang matandang naglilimpya bota.

“Mà, may hinahanap akong numero ng bahay dito. Alin ba’ng tama? Dala dalawa kasi ang numero ng mga bahay.”

“AIam mo ba ang numero ng bahay na hinahanap mo?”

“Oho.”

“O, di isa lang sa mga numero ng bahay na yan ang makakapareho ng numero mo. Walang dalawang bahay na pareho ang numero, saan mang kalye. T’yak ’yan, iho.”

Pumasok ako ng Zamora. Maluwang ang kalye. Pero luma rin ang mga bahay. Pasulpot sulpot ang bago. Pero t’yak ko na kaagad na walang bagong apartment dito.

Nakuha ko na ang numero 4251. Pangalawa ito sa isang linya ng mga apartment na may limang pinto. Kanya kanyang bakod paharap sa kalye. Siguro may dalawang kuwarto sa taas. Isa ang ibig paupahan, naisaloob ko. ‘Yong mayor na may-upa ng apartment, doon ka mangungupahan. Parang sabit ka lang. Ganoon palagi.

Bawat pinto ay nababakod ng pantay taong pader. May kanya¬-kanyang munting puwang sa harap na puwedeng pagtaniman ng halaman o paradahan ng kotse. Sa dulong pinto, isang Volkswagen ang nakagarahe. Sagad hanggang bakod ang puwit ng kotse. Lahat ng bintana’y may screen. Ayos ito, sa loob ko. Hindi na kailangan magkulambo. Luma nga lang ang pader na dingding at kupas ang pintura. Kahoy ang taas. Napansin ko ang antenna ng TV sa bubungan ng numero 4251. Nakakurtinang asul ang mga bintana. Bahagyang nakaawang ang isang dahon ng bintana sa ibaba.

Kumatok ako sa pinto. Walang sumagot. Kumatok uli ako. Wala pa rin. Naalala ko,baka may doorbell. Hinanap ko. Wala. Kumatok uli ako, malakas, wala. Isa pa. Wala pa rin. Wala yatang tao, sa loob ko.

Sumilip ako sa nakaawang na bintana. Madilim sa loob. Nasasala ng screen ang liwanag sa labas. Bahagyang pinaga¬galaw ng hangin ang kurtina pero wala rin akong nasisilip sa loob. Sinubukan ko uling kumatok. Dalawa, tatlo, apat na ulit. Wala pa ring sumasagot Naisip ko uli, alas otso kinse pa lang, baka kaya tulog pa. Nilakasan ko ang katok. Bahala na kung makabulahaw, sa loob ko. Tutal naka-diyaryo naman na talagang paupahan. Nakarinig ako ng tila yabag sa taas. May nagbukas ng pinto sa loob, sa itaas. Nagising din, sa isip ko. Naghintay ako. Medyo konting paumanhin na lang ang naisip kong pambungad sa may-bahay.

May mga limang minuto ako naghintay. Walang nagbukas ng pinto. Kumatok uli ako. Tahimik na tahimik uli sa loob. Dalawang ulit akong kumatok nang malakas. Walang sumagot.

Mga sampung minuto akong nakatanga sa harap ng pintuan. Huling katok, naipasya ko. Kung walang sumagot, babalikan ko na lang mamayang hapon. May dalawa pa naman akong pupuntahan. Baka sakali. Kaya lang, sayang din ito, narito na rin lang ako.

Kakatok na sana muli ako nang mapansin kong hindi nakasara ang pinto. Hindi lapat. Hindi maayos ang pagkakaasinta ng pinto kung kaya sumasayad ang isang kanto sa baldosang sahig. Nilingap ko ang paligid. Walang naglalakad sa Zamora. Linggo talaga. Pinihit ko ang hawakan ng pinto. Nag aalangang itinulak ko ng mahina. Bumukas. Madilim sa loob. Bahagyang liwanag ang naglagos sa makapal na kurtina.

Ilang ulit akong nagpatao po. Walang sumagot. Balak ko na sanang pumasok nang may napansin ako sa sahig. May taong nakahiga! Nakadapa. Babaing payat at mahaba ang buhok. Isinara ko ang pintuan. Bigla. Ang una kong naisip ay ang tumakbo sa labas. At akmang patakbo na ako nang may gumuhit na isang bagay sa isip ko. Sa pagitan ng isang kisapmata, bago tuluyang nasara ang pintuan, ay may nakita ako sa sahig. Makislap sa karimlan. Dumadaloy. Mapula. Dugo!

Nangatal ang kamay ko sa hawakan ng pinto. Lumakad ako sa may bakod, sa bangketa. Baka may tao sa ibang pintuan. Wala. Sarado ang apat na pintuan. Bumalik ako sa pinto. Maingat kong ibinukas. Sumilip sa loob. Pangitain o hindi, ang nakita ko’y larawang hindi ko na maiwaksi sa isip. Ang babaing nakadapa, ang dugong tumatagas sa ulo nito’y namumuo sa abuhing baldosa. Hindi ako lumapit, pero tiyak ko, ang babaing ito’y wala nang buhay. Patay!

Mabilis akong lumakad palabas. Pinigilan kong tumakbo. Iniwasan kong makatawag ng pansin . May dalawang tricycle na lumampas sa akin. Isang taksi at tatlong dyip ang nakasalubong ko. Sa kanto ng Zamora at Libertad ay marami na uling tao. Ang matandang naglilimpya-bota ay nakatingin sa akin. Umiwas ako ng tingin.

‘Yung mga sandaling iyon, lahat ng nangyari sa paligid ko’y naramdaman ko. Aywan kung bakit. Kahit ang mga mata ng matandang naglilimpya bota, damdam ko ang maiinit na mga mata nito sa aking likuran.

May malamig na pawis na gumuhit sa aking noo.

Mabilis akong naglakad papuntang Taft Avenue. Tila lalong sumisikip sa tao ang bangketa. Habol ang aking paghinga. Nakaramdam ako ng matinding pagkauhaw, ng panunuyo ng lalamunan. Nagsindi ako ng sigarilyo. Ang naisip ko’y makaalis agad sa Libertad.

Nasa may himpilan ako ng bus, hawak ang lighter at sigarilyo, nang may pangambang gumuhit sa dibdib ko. Ang hawakan ng pinto! Ang mga bakas ng kamay ko sa nikiladong hawakan! Tiningnan ko ang nikiladong lighter sa palad ko. Kahit sa mata lang,kitang-kita ang bakas ng kamay.

Nakaramdam ako ng paninikip ng sikmura.

Gulo ang isip na naglakad ako sa malapad na bangketa ng Taft. Pilit kong inisip kung ano ang mabuting gawin. Humahagibis ang mga sasakyan sa Taft. Humahagibis na mga sasakyan! Paroo’t parito ang mga tao! Naalala ko kanina, sa bungad ng underpass, may iniisip ako tungkol sa walang humpay na paroot’ parito ng mga tao. Tama! Telepono!

Pumasok ako sa isang tindahan ng mga radyo. Nasilip ko ang mga paupahang telepono. Treinta bawat tawag. Humingi ako ng directory at inabot ito sa akin ng isang payat na tindera. Pagkatapos ay bumalik siya sa pagkakalikot ng kanyang matu¬tulis na kuko.

Police. Police, Pasay. Nakuha ko ang numero. Siniguro ko munang walang malapit sa akin.

“Hello?”

“Hell oo!”

“Police ho? Pasay. . .pulis?”

“Ito nga. Sinong kailangan mo?”

“May—mayroon lang akong itatawag. Puwede ba pakilista n’yo lang? Importante lang?”

“Ba’t sino ba ‘to? Pangalan mo!”

“Basta ilista n’yo, 4 2 5 1. Kwatro, dos, singko, uno; Zamora, Pasay. May...may patay! Puntahan n’yo. May patay!”

Bigla kong ibinagsak ang telepono at mabilis akong lumabas ng tindahan. Bumalik uli ako. Nakalimutan ko ang bayad. Nakangiti ang tindera nang abutin sa akin ang treinta.

Hindi ko maisip kung ano ang mabuting gawin pagkatapos ng tawag na iyon. Kung makuha ng mga pulis ang babaing patay, magsisiyasat sila. Hahalughugin siguro ang bahay. Makukuha ang bakas ng kamay ko sa pintuan. Maghahanap sila ng kapareho nito. Sa bagay, wala akong record sa pulis. Maski jaywalking, wala. Pero—teka, mayroon! Nang pumasok ako ng trabaho, kumuha ako ng police clearance. Lahat ng fingerprints ko’y kinuha! Pero doon pa iyon sa lumang headquarters, sa may Burgos. Naglipat sila nang magkasunog doon. Paano kung hindi nasunog ‘yong records ko?

Bumalik ako ng Libertad. Sa kabilang panig ako naglakad. Sana walang makakilala sa akin, dalangin ko. Pagdating ko sa kanto ng Zamora’t Libertad ay nakita kong wala na ang matandang naglilimpya bota. Nag almusal siguro. Dalawang dyip ng pulis ang lumiko ng Zamora. Sinundan ko ng tingin. Kumakalam pa rin ang tiyan ko. Bumagal ang takbo ng dalawang dyip hanggang huminto sa tapat ng apartment na kinatukan ko. Apat na pulis ang mabilis na bumaba. Nawala sa linya ng pantay¬-taong bakod.

Matagal akong natulos sa pagkakatayo. Siguro’y mga beinte minuto. Nang mainip ako’y inumpisahan kong lumakad palapit sa dalawang dyip. Bahala na, sa loob ko. Tutal, totoo naman lahat ang sasabihin ko, sakali. Pero naroon pa rin ang kaba ng dibdib ko.

Halos nasa tapat na ako ng dalawang dyip nang maalala ko ang diyaryong bitbit ko pa rin. Mabilis kong binuklat sa pahina ng classified ads at lumapit ako sa bakod.

Papalabas sa apartment numero 4251 ang mga pulis.

“Tarantadong tao ’yon,” dinig kong sabi ng isang pulis. Natigilan ako sa harap ng bakod. Napatingin sila lahat sa akin. Naghagilap ako ng sasabihin.

“'Eto..'eto ho ba’ng nakaadvertise dito sa diyaryo?”

“Ano?” pasinghal na tanong ng matabang pulis.

“Eh…pi…pinauupahang kuwarto, ata…dito? “

“Sa loob ka magtanong,” sabi ng pulis. “Baka may makita ka ring patay.”

“Ano ho?” Biglang nanlambot ang tuhod ko.

“'Ala, pumasok ka. Sa may-ari ka magtanong.”

Kumatok ako sa nakasarang pintuan. Bigla, umatungal ang makina ng dalawang dyip sa labas. Nagitla ako. Sabay bumungad sa pinto ang mukha ng isang matandang lalaki. Ilang saglit akong nangangatal ang baba sa harap ng pinto.

“Ano’t namumutla ka ’ata?” tanong ng matanda.“May hinahanap ka?”

“Ah, eh…ku kuwan ho...kuwarto ho. May…may pinauupahan dito?”

“Kuwarto? Walang pinauupahan sa ngayon. Nakuha na namin.”

“Eh, nandito pa ho sa diyaryo. Sabi dito…”

“Iho, luma na siguro ’yang diyaryo mo. Isang linggo na kaming andito.”

Bigla kong binuklat ang diyaryo na tila naalimpungatan buhat sa pagtulog. Nagitla ako. Ang bitbit kong diyaryo’y labas noong nakaraang Linggo! Gumuhit pabalik ang isip ko. Sa Quiapo. Isang bata sa bangketa ang binilhan ko nito. Batang bangketa. Maaari kayang higaan niya ito sa pagtulog? Ngunit bago ang diyaryo. Balot kaya ng mga bagong labas? Bakit buo ang diyaryo?

Kanina sa bus, bakit hindi ko naisipang magbasa? Wili ako sa pag-iisip. Isa pa, hindi ako palabasa ng diyaryo. Sana, unang pahina pa lang, alam ko na kung luma. Pero bakit hawak ko ang isang diyaryong tapat na isang linggo nang luma? Linggo rin ang araw ng labas ng tangan kong diyaryo. Anong pagkakataon ito?

Ang babaing nakadapa sa pader! Maaaring luma ang diyaryong hawak ko, pero maaari ring may babaing patay sa bahay na ito.

“Ang…asawa n’yo, kasama n’yo?”

Sinikap kong sumilip sa loob. Pero ni walang gumagalaw sa loob.

“B’yudo ako nang tatlong taon na. Anak kong driver ang kasama ko, nasa pamamasada na.”

“May babae akong nakita dito kanina. Ga... galing ako dito…”

Bigla kong nakagat ang dila ko. Hindi ko dapat sinabi iyon.

“Walang babae dito.” Matigas ang tinig ng matanda. Sabay sara ng pintuan.

Naiwan akong nakatanga sa harap ng pintuan. Lito pa rin ang isip na lumabas ako ng bakod. May isang bagay pa, bukod sa babae, na nawala. Nasa bangketa na ako ng Zamora nang bigla akong naudlot. Nilingon ko ang bubungan ng apartment. ’Yong antenna ng telebisyon!

Tila nabuksan ang mga mata ko mula sa pagkapikit. Hindi lamang ang antenna ang wala! Ang mga kurtina sa bintana—lahat ngayon ay pula! Ang bintana sa itaas, bahagyang nakaawang. Aywan kung paano, pero nang mga sandaling iyon—tiyak ko—may mukhang nakasilip sa nakaawang na bintana. Tiyak ko rin, hindi ang mukhang iyon ang kausap ko kanina sa ibaba!

Hindi ko alam kung ano ang kahulugan ng aking nakita. Hindi ko alam kung bakit may mga pagkakataon na ang karaniwang mga pangyayari ay nagkakatugma-tugma para makabuo ng isang mahiwagang kaganapan.

Mahiwaga kaya o walang katuturan? Alin ang tama? O baka kaya ang kahiwagaan at kawalang-katuturan ay iisa lamang? Mga kaganapan na hindi mapag ugnay ng isip dahil sa kakulan¬gan ng pag unawa.

Mahiwaga ang kidlat sa mata ng tao noong unang panahon. Ano ang katuturan ng aking mga panaginip ngayon?

Isa lamang ang tiyak ko: Ang lahat ay may dahilan; ang lahat ng dahilan ay narito sa lupa.

Ang takot na naramdaman ko ay takot ng isang karaniwang tao na nasa isang katayuang hindi niya lubos na maunawaan. Halimbawa, bakit ka matatakot sa loob ng isang silid na ganap ang karimlan?

Ang babaing nakita ko sa loob ng apartment ay maaring patay na babae. Kung siya ay pinaslang, ano ang mahiwaga sa pagpatay? Alam na natin na ang tao ay sadyang pumapatay ng kapwa niya tao. Ang mga kurtina, ang antenna at ang mukhang nakadungaw sa bintana ay maaaring dahilan ng isang tusong paraan ng tao para maisagawa ang isang maitim na balak.

Ang diyaryong luma ay maaaring dahilan ng isang makataong pagkakamali.

Ang hindi ko alam ay kung bakit isang lumang diyaryo ang nagtulak sa akin para masaksihan ang hindi magkakaugnay na pangyayari sa apartment numero 4251.

Sa kabilang dako, paano kung ang babaing nasilip ko sa karimlan ay bungang isip ko lamang? Isang lumang pangitain na nasa isip ko na, bago pa ako dumating ng apartment numero 4251? Na kaya lamang naging maliwanag sa mata ko ay dahil sa karimlan?

Paano kung nang Linggong iyon ako’y hindi talagang gumising sa umaga at ang lahat ay isang masamang panaginip lamang?

May isang tao na nanaginip na siya’y isang paruparo; nang siya’y magising, hindi na niya matiyak kung siya ay isang paruparong nananaginip na siya’y isang tao.

Sino ang ganap na nakababatid sa isip ng tao? Sino ang makapagpapaliwanag kung bakit nang sumunod na Linggo ay muli kong nakita sa isang bagong dyaryo ito:

Room for rent: 4251 Zamora, Pasay

?

(From “Ambag-Akda,” CCP Literature Division)

ANG MAY AKDA

Pangalan: Abdon M. Balde, Jr.
Ipinanganak sa Busac, Oas, Albay
Nakatira sa #18 Dao St. Casimiro Village, Las Piñas City
e-mail: kadunung@yahoo.com
Tinapos: Bachelor of Science in Civil Engineering

Ipinanganak sa liblib na nayon ng Busac, Oas, Albay siya’y isang Bikolanong inhinyero na pagkatapos ng 33 taon sa konstruksyon ay tumugon sa mapang-akit na tawag ng Musa ng Panitik. Kasalukuyang nakatira sa Las Piñas City. Kasalukuyang Kagawad ng Lupon sa Wika at Salin ng National Commission on Culture and the Arts (NCCA) at isang Direktor ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Nanalo ng National Book Awards ang kaniyang mga aklat na Mayong at Hunyango sa Bato, nagawaran ng Rokyaw Ibalong Bikol Achievement Award in Literature at nanalo sa Carlos Palanca Memorial Awards for Literature sa kategoryang Maikling Kuwento.

Manolito C. Sulit: Ang Tsokolateng Di Ko Natikman

2008-06-11T23:02:00.000+08:00

Lagi kong maaalala ang aking ama bilang mahigpit at seryosong tao. Parati siya roon sa tabi ng malaking durungawan sa aming kusina, nakatanaw sa likod-bahay na laging mahamog at masukal. Nalililiman iyon ng mga puno ng kaymito, tsiko, abokado, at santol. May mga puno ng saging na tinabihan ng mga gabing malalaki ang hugis-pusong dahon at sari-saring halamang gulay at gamot. Sa dulo niyon ay ang labing na may ilog sa paanan, umaabot sa amin ang lagaslas, ang mga tinig ng naglalaba at ang kanilang mga palupalo, mga naliligo, at ang mga huni ng maya, uwak, lawin, kilyawan, at ibong-bahaw. Kapag wala sa lakuan, tahimik siya roong nakaupo. Makikilala mo siya sa maitim at kulot niyang buhok na walang katulad sa aming walong magkakapatid. Halos ay wala siyang kamukha sa amin, sa palagay ko. Pogi ang aking ama, lalo na sa mga lumang kuha ng kanyang kabataan. Sa tingin ko, mas mahaba kaysa sa kanya ang aking ina, lalo pa nga’t tumaba na siya. Kapag nakaupo siya roon, malamang may pinakukuluan siya sa abuhan. Siguro, isa na namang kakatwang putahe na natutuhan niya sa Bikol, Cebu, o sa kanyang mga kumpare, na karaniwa’y di ko talaga magustuhan, bukod sa ako’y sadyang pihikan. Minsan nama’y dahon ng bayabas o sambong lamang iyon, panggamot niya sa kanyang rayuma.

Malayo ang loob ko sa aking ama. Siguro, dahil pampito na ako, at malimit, ang nakatatanda kong mga kapatid na lalaki ang kanyang kasa-kasama, kapag may inaayos sila sa bahay at sa paligid, sa pagpapastor ng mga kambing, pangungumpay, at sa pagpunta sa bukid. Ayaw nila akong isama. Lampa raw kasi ako at iyakin. Malimit pati akong magkasakit, kaya naman napakapayat ko. Naging mas malapit ako sa aking ina, at sa kanya ako bumuntot-buntot, mula sa pangangahanggan hanggang sa luwasan sa Malabon at Navotas. Isa pa, takot ako sa aking ama. Parang lagi siyang galit. Lalo na nang dumating kami ng aking ina mula sa luwasan at may bitbit akong isang plastik na dyipdyipan, halagang kinse pesos na sabi niya’y dapat bawasin sa baon ko. Malimit pa niya akong utusang hilutin ang kanyang tuhod at noo, o kaya’y alisan siya ng uban, matagal na gawaing umaagaw sa oras kong maglaro. Ganyan siya kapag hindi barik, mainitin ang ulo, dahil masakit siguro. Kapag barik, binababag naman niya ang aking ina. Mag-aaway sila sa itaas ng bahay, habang nasa ibaba kami ng aking mga kalaro. Sanay na kami. Ganyan din ang eksena sa ibang bahay, baka nga mas malala pa.

Hindi ko naranasang “makasama” ang aking ama. Malimit siyang wala, at mas gusto ko iyon. Malabo sa alaala ko kung saan talaga siya nagtutungo. Basta alinman sa wala siya dahil naglalako, o wala siya dahil nagbabarik. Magaling daw magluto ang aking ama, pero wala akong matandaang naibigan ko sa kanyang mga putahe. Minsan nga, minura niya ako dahil hindi ko makain ang niluto niyang puro sibuyas. Aywan ko kung ano iyon, basta ayaw na ayaw ko ng sibuyas noon. Wala pati akong ibang gusto, kundi prito. Kahit pritong itlog, kung may sibuyas, pakiramdam ko’y masusuka ako. Malimit pati, uuwi siyang barik sa mahalagang okasyon, at karaniwa’y palulungkutin niya ito sa kanyang pagmumura. Minsan nga, nagtago kaming magkakapatid sa ilalim ng kama dahil sa takot sa kanya. Wala pa akong muwang para maintindihan kung ano talaga ang ikinasasama ng kanyang loob. Naririnig ko lamang sa aking ina na seloso raw ang aking ama, lahat pinagseselosan, maging manghuhula o albularyong tumitingin sa aming bunsong di nagsasalita. Minsan na ring hinabol niya kaming magkakalaro ng palo ng tsinelas nang gawin naming naglalayag na bapor ang punong kape—at nanlaglag na maigi ang mga bunga!

Wala akong maalala na umuwi siyang may pasalubong, o kinarga man lamang niya ako. Isang beses lamang yata na nakita kong tumawa siya sa akin. Naglalaro ako noon sa lumang garahe ng aming dyip (na di ko na inabot), nang mapansin ko roon ang aking ama. Siguro’y batang-bata pa ako noon, kaya hindi ko alam ang hitsura ng nakabarik. Pero tanda kong sinabi ko, at dinig ng aking ina, “Aba, rosy cheeks ang ama!” Natawa ang aking ama, at talagang mapupungay ang kanyang mga mata! Nang lumiligaw pa lamang daw ang aking ama, ayon sa aking ina, sinuman daw ay nagsasabing magaling siyang lalaki, at balita sa kasipagan, bukod pa sa kilalang albularyo ang aking mamay. Natatawa pa rin nga ang aking ina kapag ikinukuwento niya nang minsang bumili ng isda ang aking ama. Mag-asawa na sila noon. Nagulat daw siya sa supot na dala-dala nito. “Pinagkapili ko pa nga’t ako’y nagandahan,” sabi raw ng aking ama. “Di mo ga naman alam na iya’y supot ng pasador?” ang sagot ng aking ina. Mahilig ding kumanta ang aking ama. Isang gabi nga, napabangon kami dahil kilalang-kilala namin ang boses ng kumakanta mula sa tumpang ng baysanan.

Kahit ganoon ang aking ama, masasabi kong pinakamasaya pa rin ang panahong iyon. Kahit pa nga tipid na tipid kami at kahit saan kami bumaling, pinagkakautangan ang kaharap namin. Bata pa ako, ngunit alam ko nang mahiya kapag kasama ako sa palengke ng sinundan kong kapatid na babae. May kahulugan para sa akin ang pag-aabot niya ng isang listahan sa tindera, at malimit, pati ang paghihintay naming kami ay “pagbilhan.” Tanda ko rin, kapag parehong nasa lakuan ang aking ama at ina, dudurugin ng mas nakakatanda kong kapatid na babae (di kami tumatawag ng ate, o ng kuya) ang huling hiwa ng tambakol sa platito, lalagyan ng toyo, at mahimalang magkakasya iyon sa amin. “Torta” ang tawag namin doon—o iyon ang sinasabi ng aming imahinasyon.

Bihira kaming makatikim ng karne. Malimit sinaing na isda, ‘yung may patis na maipampapalasa rin sa kanin. Minsan puro tuyo, o laging itlog—omelet na hihiwa-hiwain kung ilan kaming kakain. Kapag walang-wala, tatakbo ng isang latang sardinas sa tindahan, pararamihin ng toyo at kaunting suka. Lagi rin namang may gulay na papaya, patani, kibal, kadyos, o papaya. Kaya ayos na. Hindi kami mareklamong magkakapatid. At kahit kailan, hindi sumilid sa isip ko na mayaman kami. Minsan nga lamang, hinahanapan ko ng dahilan ang luma, ngunit malaking bahay, ang garahe, ang halatang dati’y maayos na kasangkapan, ang kama, sirang lampshade, telebisyon, radyo-transistor, mga plaka, ispiker… at kung bakit may flush ang inodoro at may shower sa banyo. Hindi ko na inabot na nagagamit ang mga iyon. Maging ang tubig ay kailangan na ring ipunin at tipirin.

“My father is a politician,” pakilala raw ng aming panganay nang nasa elementarya pa siya. Konsehal ang aking ama noong dekada sisenta. Simple lamang maging pulitiko noong araw. Kapag gusto ka ng tao, pagkakasunduan ka nilang patakbuhin at sila mismo ang mangangampanya para sa iyo, paliwanag ng aking ina. Para sa kanya, ang pulitika ang naglayo sa aming ama. Isa rin daw ito sa mga dahilan ng aming paghihirap. Madaling lapitan at pakiusapan ang aking ama. Kaunting naitabi ay nagagawa pang iabot sa nanghihiram. Minsan nga raw, walang-wala sila kahit panggatong, pero pilit naglaga ng kape ang aking ina sa pamamagitan ng papel, para lamang makapagpakape sa bumibisita. Kaya mula noo’y inayawan ng aking ina ang pulitika. Panay ang paalala niya sa amin na huwag na huwag naming maisipang pasukin ito.

Magkokolehiyo na noon ang mga kapatid kong babae nang magtungo sa Iraq ang aking ama bilang isang kusinero. Tandang-tanda ko nang una siyang mapaiskedyul, hindi natuloy ang kanyang flight. Natuwa nga ako nang makita ko siya uli kinahapunan. Pero tahimik lamang siyang nakaupo sa sala, may iniisip. Hindi ko na maalala kung saan-saan naroroon ang iba kong mga kapatid. Nagtatrabaho siguro, o pumapasok sa eskwela. Tila may pinuntahan ang aking ina noon. Kami lamang ng aking bunsong kapatid ang kasama niya sa bahay. Maya-maya, tinawag ako ng aking ama sa kusina, sa tabi ng durungawan. Pinakuha niya ako ng libro at pinatayo sa naroong bangko. Nasa harapan ko naman siya, halos pantay kami sa aking kinaroroonan. “Basahin mo nga…” aniya. Iyon ang una at huling “nakasama” ko ang aking ama. Nakatanaw kami mula sa palapag na may malaking bubog na durungawan. Kitang-kita ko siyang huminto sa kalaghatian ng hagdan ng eroplano para kumaway sa amin. Maya-maya’y iniabot sa amin ng litratista ang kopya ng tagpong iyon: alangang nakatawa, alangang maiiyak na larawan ng lumilisang ama.

Hindi ko halos namalayan ang pagtigil niya sa Iraq, liban sa mga litratong ipinadadala niya. Hindi ko rin naramdaman kung may nabago sa aming pamumuhay. Siguro, nakapagbayad ng mga utang-utang, at hanggang maakit na ring mag-aplay paabrod ang dalawa ko pang kapatid na lalaki. Pero kahit na, wala pa rin akong maalalang kaalwanan. Hanggang isang araw, narinig kong dumating na ang aking ama. Siyam o magsasampung taon na siguro ako. Pero kung bakit hindi siya tumuloy dito sa aming bahay. Sa halip, lumuwas kami ng aking ina sa Makati, sa mga mamay, kung saan sinusuri siya ng kapatid niyang doktora. Narinig ko na noon na nagkasakit daw sa Iraq ang aking ama, nawalan daw ng panlasa. Tanda ko nga’y napakapayat niya sa huling litratong padala niya. Parang hindi siya ang aking ama. Hindi ko alam kung gaano katagal, basta inip na inip ako sa pagtigil namin doon. Pilit akong nilibang ng aking tiya sa pamamagitan ng mga kahon ng posporo mula sa kanyang tindahan, na pinagdugtong-dugtong ko at ginawang robot. Ginupit ko rin ang giraffe, tigre, elepante, usa at iba pa mula sa karton ng Ovaltine. Ang mga iyon lamang ang naging laruan ko roon. Wala naman kasing naiuwi para sa akin ang aking ama—isa mang pirasong tsokolate.

Isang umaga, kinukulayan ko ng pentel pen ang iginuhit kong bahay na tanaw mula sa terasa sa itaas, nang tawagin ako ng aking ama sa kalapit na kama. Lumapit ako sa kanya at ipinakita ang aking ginagawa. Ngumiti lamang siya. Hindi ko na rin maalala ang kanyang tinig. Matagal ko na siyang hindi naririnig magsalita, matapos ang araw na pabasahin niya ako ng libro bago siya umalis papuntang Iraq. Nang tanghali, narinig kong pinag-uusapan nila, tiningnan daw ng mamay ang palad ng aking ama, ngunit hindi ko naunawaan ang kahulugan ng usapang iyon. Parang naalala kong minasdan din ng aking ama ang aking mga palad—at nag-iisip na minasdan ko rin ang mga ito.

Hapon nang matanaw ko mula sa terasa nang pilit nilang binuhat ang aking ama, kasama ang mismong silyang kinauupuan niya. Kitang-kita ko sa kanyang mukha ang pagtutol niyang madala sa pagamutan. Lumipas ang mga oras, ipinagpatuloy ko ang aking paglalaro sa aking robot na kahon at sa mga hayop na karton. Tila inabot ako ng gabi roon, at nagulat na lamang ako nang higitin ng aking tiya ang braso ko, dahil pauwi na raw kami. Tila naiiyak siya, pero ayaw kong patalo sa kutob ko. Salo sa tisyert ang mga kahon ng posporo at ang mga hayop, umalis kami roon. Hindi ko na maalala kung saan sila napatago o nahulog kaya. Ang mahalaga—uuwi na kami, kasama ang aking ama.

Mahal kong misis at mga anak,

Bago ang lahat ay katulad ng dati kalakip nang liham kong ito ang taos pusong dalangin na nawa’y kayong mga mahal ko sa buhay, laging na sa mabuting kalagayan, at ligtas sa ano mang kapahamakan. At kong ako, ang inyo namang itatanong o maaalaala ay mabuti naman sa awa ng Dios at puong maykapal, at kong bagaman nagkakaroon ng karamdaman ay gumagaling pa rin. Kaya huwag magaalaala nang tungkol sa akin. Sapagkat kong kami dini ay ilalayo nang panginoong Dios at magkakaroon ng mahigpit na deperensya, ay malalaman agad ninyo diyan sapagkat hindi magpapabaya sa amin ang “companya.” Kaya nga lamang ay hindi ako malimit makapagpadala ng sulat sa inyo. Kaya kayo na lamang malimit susulat sa akin.

Ang una kong hinihingi sa inyo at hinihiling padalhan ninyo rito ng litrato ninyong lahat, na kuha diyan sa harap ng ating bahay. Sa lalong madaling panahon. Sapagkat kong oras oras gusto kong kayo makita. Ang ikalwa ay bagay sa pagaapply ni Sofio ay huwag siyang maiinip maghintay siya kong wala pang lugal sa Saudi, sapagkat kong dito sa Iraq sa huwag na. Sapagkat napakahirap dini wala dining dollar at mahal pa ang mga bilihin. Tama na ako ang makaranas. “Hintayin kong kailan may logal sa Saudi!” Bagay naman kay Nanding huwag din siyang maiinip, kung sakali mang wala siyang mabuting trabajo, talagang ganyan ang buhay. Lahat tayo ay magtitiis mona nang kaunting hirap. At lalong pinakamahalaga sa tao, ay ang kabaitan, kaya kayong lahat na, mga anak ko, ay alam kong kayo ay mababait na, subalit kadadagdagan pa ninyo, ang inyong kabaitan. Magsipag kayong lahat sa “pagaaral” upang tayo ay mahango sa kahirapan.

Ang lahat na nakobra mo diyan na kuwarta, ay ipadala mo dini sa akin kung magkano na, upang malaman ko dini kong tama ang inyong kinukobra sa buwan buwan. Kami ay mayroon pinanghahawakan na aming pinirmahan dini, kong ilang buwan ang siyang nasasahod. Tungkol naman kay Pepe, ay hindi na ako sumagot sa kanyang sulat, dahilan sa hindi ko alam ang isasagot sa kanyang kahilingan. Ayaw kong sugatan ang kanyang damdamin. Buhat nang siya ay sumulat dini sa akin ay hindi siya sumulat na muli.

Mahal ko, ako ngayon ay hindi malaki ang sasahurin dahilan sa wala akong overtime. Gayon man hindi na bali ano? Hindi naman mahirap ang aking trabajo. Hangang sa sinulat ko ito Petsa 5 ng Octobre ay hindi pa kami nakakasweldo ng buwang Sept. Maaaring magkasabay na ang Sept. at Octobre.

At siya nga pala bago ko tapusin ang liham kong ito ay “Happy Anniversary sa Noviembre 24/82.” Siempre naman isang HALIK kay Otoy. At iyong litrato ninyong lahat siempre magaganda ang suot, para lalong bumagay sa magandang misis, at naggagandahan kong anak.

Ito na lamang, at bago matulog siempre naman ay isang mainit na halik igagawad kay Otoy.

Ang hindi na makalilimot na Mr. at ama ng kanyang anak…

Kahit sa litrato, hindi na niya muling nakita kami na kanyang pamilya, sama-sama at magaganda ang bihis sa harap ng aming bahay. Itinatanong ko sa aking ina kung bakit hindi na nakapagpakuha, ngunit hindi na rin niya maalala ang dahilan. Mula nang pumanaw ang aking ama, nakapangibang-bansa rin ang lima kong nakatatandang kapatid. Ngunit bawat paglisan, tila ninanakaw sa amin ang tuwa ng pagiging buo, at kahit nakabalik na sila, hindi na rin naibalik pa ang nawaglit na panahong wala sila. Ang pagkaway na iyon ng aking ama sa hagdan ng eroplano ay siya palang wakas ng yugtong iyon. Ipinagiba ang inaanay nang bahay at pinalitan ng bago. Nawala na ang paboritong durungawan ng aking ama sa kusina, maging ang mga tinatanaw niya roon.

Matagal na akong tapos sa pag-aaral nang mapanaginipan ko ang aking ama. Dinalaw niya raw ako sa aking pamantasan. Niyaya niya akong mamasyal, at sabik na inilibot ko siya roon. Siyang-siya siya sa kanyang nakita. Bago kami maghiwalay, isang bar ng tsokolate ang iniabot niya sa akin, na aming pinagsaluhan. Iyon siguro ang gustong-gusto niyang ibigay sa akin noon. Danga’t kailangan ang maraming taon at isang panaginip, para matupad lamang ang isang iyon.

(Sa alaala ng aking ama, Venancio C. Sulit)

02/27/06

TALASALITAAN:

labing – isang munting bangin, talampas, o matarik na lupang pormasyon
ibong-bahaw – tinawag na gayon dahil sa bahaw (pangit) na huni
lakuan – lugar na pinagbebentahan; pinaglalakuan; akto ng paglalako
abuhan – mula sa salitang abo; lutuang ginagatungan ng kahoy; kalan
pangungumpay – pangunguha ng dahon o damong pakain sa hayop
pangangahanggan – pangangapitbahay
hilutin – haplusin, himasin, imasahe
barik – pang-uri, nakainom, lasing; pandiwa, uminom, maglasing
binababag – inaaway
mamay – lolo
pasador – sanitary napkin
tumpang – trompa, loud speaker
baysanan – kasalan

Fair use of copyrighted work

2008-05-30T01:21:00.000+08:00

"The fair use of a copyrighted work for criticism, comment, news reporting, teaching including multiple copies for classroom use, scholarship, research, and similar purposes is not an infringement of copyright."

Chapter VIII, Sec. 185. Fair Use of a Copyrighted Work.

View the Intellectual Property Code of the Philippines

Upload/download

2008-05-30T00:49:00.000+08:00